Fon krizinde yeni dalga, Irak’ta çekilme tamamlandı

Günaydın. Bugün bir Ekim iki bin yirmi altı Perşembe. On Dakikada Dünün Gündemi’ne hoş geldiniz. Eylül ayını geride bırakırken Türkiye’de siyaset, hukuk ve ekonomide yoğun bir haber akışı vardı. Bu sabah Meclis’in açılışından fon soruşturmasına, akaryakıt düzenlemesinden Irak’taki asker çekilmesine uzanacağız. Ardından Orta Doğu’daki gerilime, Gazze’deki insani duruma ve dünya gündeminin diğer önemli gelişmelerine bakacağız.

Önce Ankara. Türkiye Büyük Millet Meclisi, elli bir günlük aranın ardından bugün yasama çalışmalarına yeniden başlıyor. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, yeni yasama yılının açılışı dolayısıyla Genel Kurul’a hitap edecek. Böylece yaklaşık iki aylık aranın ardından yasama faaliyetleri yeniden başlayacak.

Bugün Ankara’da dikkatler özellikle Erdoğan’ın vereceği mesajlarda olacak. Açılış konuşması henüz yapılmış değil; dolayısıyla konuşmanın içeriğini ya da yeni dönemde hangi düzenlemelerin öncelik kazanacağını şimdiden kesinleştirmek mümkün değil. Sabah itibarıyla net olan, Genel Kurul’un yeniden toplanacağı ve Cumhurbaşkanı’nın milletvekillerine sesleneceği. Dünkü gündemde yer alan açılış hazırlığı, bugün Meclis’in çalışmaya başlamasıyla tamamlanacak.

Ankara’nın bir diğer önemli başlığı Milli Güvenlik Kurulu toplantısıydı. Toplantının ardından sekiz maddelik bildiri yayımlandı. Bildiride, resmî açıklamalarda Terörsüz Türkiye olarak adlandırılan hedef ve yeni çözüm süreci geniş yer tuttu. Türkiye’nin yanı sıra bölgenin güvenliği, komşu ülkelerin huzuru ve refahı için yürütülen çalışmaların ele alındığı belirtildi.

Gündem yalnızca iç güvenlikle sınırlı değildi. İran savaşı, Yemen’deki son gelişmeler ve Rusya ile Ukrayna arasındaki savaş da görüşüldü. Böylece iç güvenlik hedefleriyle çevre ülkelerdeki çatışmalar aynı toplantıda değerlendirildi. Aktarılan bilgilerde sürece ilişkin yeni bir takvim ya da somut uygulama adımı bulunmuyor. Açıklama, kurulun ele aldığı başlıkları ve vurguladığı hedefleri ortaya koyuyor.

Basın ve ifade özgürlüğü tartışmalarında ise T yirmi dört haber sitesine getirilen erişim engeli öne çıktı. İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığı, Ailem Güvende soruşturması kapsamında sitenin ve sosyal medya hesaplarının kapatılmasına karar verildiğini duyurdu. Kararı İstanbul Birinci Sulh Ceza Hâkimliği aldı.

Deutsche Welle Türkçe’nin ulaştığı mahkeme kararında, LGBTİ artı haberleriyle bağlantılı olarak Türk aile yapısını zayıflatmaya yönelik içerik yayımlandığı gerekçesi yer alıyor. Muhalefet temsilcileri ve gazetecilik meslek örgütleri ise kararı sansür olarak nitelendirerek geri alınmasını istedi. Burada aktardığımız gerekçe mahkemenin değerlendirmesi; sansür ifadesi de karara itiraz edenlerin görüşü. Tartışmanın merkezinde bir haber kuruluşunun hem internet sitesine hem de sosyal medya üzerinden okurlarına ulaşmasına getirilen kısıtlama bulunuyor.

Hukuk gündemindeki bir başka önemli gelişme nafakayla ilgili. Anayasa Mahkemesi, Türk Medeni Kanunu’nda boşanma sonrasında yoksulluk nafakasının süresiz talep edilmesine imkân veren hükmü Anayasa’ya aykırı buldu. İptal kararı Resmî Gazete’de yayımlandı.

Bu haber, boşanma sonrasındaki ekonomik haklar bakımından geniş bir kesimi ilgilendiriyor. Ancak süresiz talep imkânına ilişkin hükmün iptaliyle, bütün nafakaların kendiliğinden sona erdiği sonucunu birbirinden ayırmak gerekiyor. Paylaşılan haber özeti, kararın yürürlük tarihi ve mevcut nafaka dosyalarına nasıl uygulanacağı konusunda ayrıntı vermiyor. Dolayısıyla bu sabah için kesin bilgi, ilgili hükmün iptal edilmiş olması. Uygulamanın kapsamı konusunda bu bilginin ötesine geçmiyoruz.

Gelelim ekonomiye. Türkiye’de fon soruşturması, hem yeni adli işlemler hem de finans kuruluşlarının yönetimlerine ilişkin kararlarla genişledi. Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu; Tera Yatırım Bankası, Destek Yatırım Bankası ve Hedef Yatırım Bankası ile Destek Finans Faktoring ve Tera Finans Faktoring’in yönetimlerinin Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu’na devredilmesine karar verdi.

Buradaki ayrıntı önemli: Açıklanan işlem, bu kuruluşların yönetimlerinin devri. Haberde bunu, bütün varlıkların satılması ya da yatırımcılara yapılacak ödemelerin kesinleşmesi şeklinde anlatan bir bilgi yok. Finans kuruluşlarıyla ilgili idari kararlar ve yatırımcıların paralarının durumu, birbirinden ayrı değerlendirilmesi gereken konular.

Soruşturmanın adli ayağında ise Adalet Bakanı Akın Gürlek, otuz dört şüpheli hakkında arama, el koyma ve gözaltı kararı verildiğini açıkladı. Eski Sermaye Piyasası Kurulu Başkanı İbrahim Ömer Gönül’ün de şüpheli sıfatıyla ifade vereceği bildirildi. Cumhurbaşkanı’nın talimatıyla Devlet Denetleme Kurulu ayrıca inceleme ve denetim çalışmalarına başladı.

Dosyanın bir de birikim sahiplerini doğrudan ilgilendiren boyutu var. BBC Türkçe’nin görüştüğü kişiler, tasfiye sürecine alınan fonlarda yılların emeğinin ve tazminatlarının bulunduğunu anlatıyor. Habere göre yüz binlerce kişi birikimleri konusunda kaygı yaşıyor. Bu aşamada soruşturma işlemleri bir suçluluk hükmü anlamına gelmiyor. Aynı şekilde, yönetim devirleri de mağduriyetlerin ne zaman ve nasıl giderileceği sorusuna tek başına yanıt vermiyor.

İşgücü piyasasından gelen verilerde ise işsiz sayısında gerileme var. Ağustos ayında işsiz sayısı, bir önceki aya göre yüz altı bin kişi azalarak iki milyon yedi yüz kırk bin oldu. İşsizlik oranı sıfır virgül üç puan düşüşle yüzde yedi virgül sekiz düzeyine indi.

Yani açıklanan aylık göstergede hem sayı hem de oran aşağı geldi. Burada yüzdeyle yüzde puanı karıştırmamak önemli: Orandaki düşüş sıfır virgül üç puan. Paylaşılan özette istihdamın sektörlere dağılımı, genç işsizliği veya işgücüne katılım konusunda ayrıntı bulunmuyor. Bu nedenle verinin söylediğini, ağustos ayındaki işsiz sayısı ve oranındaki gerilemeyle sınırlı tutuyoruz.

Akaryakıtta ise tüketicinin cebini doğrudan ilgilendiren bir düzenleme var. Ancak haber kaynaklarının aktarımları arasında kapsam farkı bulunuyor. Anadolu Ajansı, küresel fiyat ve kur hareketlerini tüketiciye yansıtmamak amacıyla uygulanan eşel mobil sisteminin sona erdiğini bildiriyor. Habertürk ise benzindeki uygulamanın, motorinde olduğu gibi kademeli sisteme alındığını aktarıyor.

Habertürk’ün haberinde, özel tüketim vergisi düzenlemesi nedeniyle benzin pompa fiyatında yaklaşık dört lira on beş kuruş artış beklentisi yer alıyor. Bunu gerçekleşmiş ve her yerde kesinleşmiş bir fiyat olarak değil, haberin aktardığı beklenti olarak not edelim. İki kaynak düzenlemeyi farklı kapsamlarla anlattığı için, sistemin tamamına ilişkin tek ve kesin bir sonuç çıkarmıyoruz.

Dünyadan devam edelim; enerji fiyatları uluslararası gündemin de merkezinde. Washington, ham petrol ve dizel fiyatlarındaki sert yükseliş karşısında Avrupa ülkelerine acil petrol rezervlerini kullanma çağrısı yaptı. Amerikan yönetimi, Avrupa’nın daha önce taahhüt ettiği rezervleri henüz piyasaya sürmediğini belirtiyor. Başkan Donald Trump da dizel ihracatını yasaklama seçeneğini değerlendirdiğini, ancak bunun benzin fiyatları açısından olumsuz sonuçları olabileceğini söyledi. Ortada açıklanmış bir ihracat yasağı değil, değerlendirilen bir seçenek var.

Avrupa’daki fiyat verileri de enerji baskısını yansıtıyor. Almanya’da eylül ayı yıllık enflasyonu yüzde üç virgül üçle son üç yılın en yüksek seviyesine çıktı. İtalya’da ise oran yüzde dört virgül iki oldu; enerji ve taze gıda fiyatlarındaki artış öne çıktı. Almanya ayrıca, depoların doluluk oranları önceki yılların altında kaldığı için enerji şirketlerinden daha fazla doğal gaz depolamalarını istedi.

Irak’ta ise uzun süredir beklenen asker çekilmesi tamamlandı. Pentagon, Amerikan birliklerinin ülkeden resmen ayrıldığını açıkladı. BBC’nin haberine göre son İngiliz birlikleri de çekildi ve IŞİD’e karşı koalisyon görevi sona erdi. Çekilme, iki yıl önce varılan anlaşmaya dayanıyor ve Irak hükümetinin temel talepleri arasında bulunuyordu.

Irak’ta bu gelişme Egemenlik Günü kutlamalarıyla karşılandı; dört günlük tatilin başlangıcında gece kutlamaları yapıldı. Trump ise ülkeden onurlu ve saygın biçimde ayrıldıklarını söyledi. Bu, iki bin üçteki işgalle başlayan Amerikan askerî varlığı açısından önemli bir dönüm noktası. Bununla birlikte askerlerin çekilmesi, Irak’ın güvenliğiyle ilgili bütün soruların yanıtlandığı anlamına gelmiyor.

Bölgedeki gerilim sürerken İngiltere’den İran’a yönelik bir iddia geldi. Başbakan Andy Burnham, yirmi yedi Eylül’de Fairford Hava Üssü yakınlarında beş kişinin gözaltına alındığı olayda İran’ın rolüne ilişkin güçlü işaretler bulunduğunu söyledi. Söz konusu üs, Amerika Birleşik Devletleri tarafından Orta Doğu’daki saldırılarda da kullanılıyor.

İran ise bu bağlantı iddiasını reddetti. İngiliz hükümetinin değerlendirmesine dayanak oluşturan ayrıntılar paylaşılan haberlerde açıklanmıyor. Bu yüzden iddiayı doğrulanmış bir sorumluluk tespiti olarak aktarmıyoruz. Aynı sırada Trump da İran’a yönelik yeni saldırı ihtimalini gündeme getirirken anlaşma seçeneğinden söz etti. Açıklamalar, askerî tehditlerle diplomasi olasılığının birlikte konuşulduğu bir döneme işaret ediyor.

Ukrayna’da Rusya, ilkbahardan bu yana enerji altyapısına yönelik en büyük saldırısını düzenledi. Ukrayna Başbakanı’nın açıklamasına göre gece boyunca on bir bölge hedef alındı. Saldırıların yalnızca enerji tesislerini değil, konutları ve demiryollarını da kapsadığı bildirildi.

Bu haberin önemi, savaşın cephe hattının ötesinde günlük yaşamı sürdüren altyapıyı da hedef alması. Elektrik tesisleri, evler ve ulaşım ağları aynı saldırı dalgasında yer alıyor. Paylaşılan bilgilerde toplam hasar ya da can kaybına ilişkin kesin bir bilanço yok. Bu nedenle saldırının boyutunu, açıklanan bölge sayısı ve hedef alınan altyapıyla aktarıyoruz.

Gazze’de ise sağlık ve barınma koşullarına ilişkin iki ciddi uyarı var. Filistin Sağlık Bakanı Macid Ebu Ramazan, sağlık sisteminin yeniden kurulması için acil, etkin ve koordineli uluslararası müdahale gerektiğini söyledi. Birleşmiş Milletler de yerinden edilmiş Filistinlilerin yaşadığı dört yüz elliden fazla alanın sel riski taşıdığını bildirdi.

Bu alanlar, Gazze nüfusunun yaklaşık beşte birine ev sahipliği yapıyor. Yani sağlık hizmetlerinin yeniden kurulması ihtiyacıyla barınma alanlarının güvenliği aynı anda gündemde. Al Jazeera ayrıca çarşamba günü Gazze’deki yerleşim alanlarına yönelik İsrail saldırılarında en az sekiz sivilin öldüğünü aktardı. Çatışmalar devam ederken insani ihtiyaçlar da ağırlaşıyor.

Havacılık gündeminde, Dubai’den Tel Aviv’e giden Flydubai uçağındaki saldırı öne çıktı. Yetkililerin açıklamalarına göre bir pilotun bıçaklanmasının ardından diğer pilot gözaltına alındı ve sorgulanıyor. Yolcularla mürettebat saldırganı etkisiz hâle getirdi; uçak Suudi Arabistan’a güvenli biçimde indi. Yolcular daha sonra başka bir uçakla İsrail’e ulaştı.

İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, saldırganın uçağı düşürmeye çalışmış olabileceğini söyledi. Ancak saldırının nedeni henüz netleşmiş değil. Dolayısıyla olayı kesinleşmiş bir terör saldırısı olarak nitelendirmiyoruz. Flydubai’nin İsrail uçuşlarını durdurduğu da bildirildi.

Son olarak iklim gündemi. İsviçre Alpleri’ndeki buzulların hacmi, son beş yılda neredeyse yüzde yirmi azaldı. Bir başka ifadeyle, toplam hacmin yaklaşık beşte biri kaybedildi. BBC’nin haberinde bu hızlı erimenin su kaynaklarını tehdit ettiği vurgulanıyor. Araştırmacılar, iklim değişikliğinin hızı düşünüldüğünde bu ölçekteki kayıpların artık şaşırtıcı olmadığını söylüyor. Haber, buzullardaki değişimin yalnızca dağların görünümüyle değil, suyla da ilgili olduğunu hatırlatıyor.

Bu sabahlık gündemimiz böyle. Bizi dinlediğiniz için teşekkür ederiz. Gününüzün sakin ve güzel geçmesini dileriz. Yarın sabah, On Dakikada Dünün Gündemi’nde yeniden buluşmak üzere.